Hit enter after type your search item

TÜRKİYE VE FRANSA İLİŞKİLERİ

/

Yazar: Serdil Alim

Türkiye ve Fransa arasındaki ilişkiler 15. Yüzyıla kadar dayanmaktadır. 1484 yılında Osmanlı İmparatorluğu tarafından gönderilen ilk büyükelçi, Kanuni Sultan Süleyman ile başlayan ve devam eden müttefiklik ve Fransa’ya verilen kapitülasyonlar ilişkilerin geliştiği bazı olaylardır. Daha sonra 17. Yüzyılda duraklayan ve devamında da bozulan ilişkiler tarih sahnelerinde 1. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı gibi Türkiye tarihi için oldukça önemli olaylara yol açmıştır. Nihayetinde 1921 Ankara Antlaşması ile iki ülke arasında barış ortamı oluşmuştur. Türkiye ve Fransa etkileşimindeki tarihi unsurlardan biri de kuşkusuz Fransız İhtilali’dir. Osmanlı İmparatorluğu’nu yaydığı milliyetçilik fikri ile yaralamıştır fakat Türk Devrimi’ne de laiklik, demokrasi gibi değerlerle katkıda bulunmuştur. İki ülke arasındaki bu dolu geçmişi ve etkileşimi göz önüne alacak olursak iki ülkenin ilişkilerini incelemek bizim için önem taşır. Bu yazıda, Fransa ve Türkiye ilişkilerini tarihin derinliklerine pek fazla inmeden, ilişkilerde belirleyici, rol gösterici ve önemli güncel konuları baz alarak farklı bakış açılarına göre (ekonomik, kültürel ve politik) inceleyeceğiz.

A. Ekonomik İlişkiler

Türkiye ile Fransa arasındaki ekonomik ilişkiler oldukça geçmişe dayanır ve iki ülke arasındaki ilişkilerin en güçlü yönüdür. 2019 yılında Fransa, 13,9 milyar dolar 2020 yılında ise 17,1 milyar dolar ticaret hacmi ile Türkiye’nin en büyük yedinci ticari partneri olmuştur. Dışişleri Bakanlığı verilerine göre, ikili ticarette Türkiye’nin başlıca ihracat kalemlerini genel olarak tekstil ürünleri ve motorlu araçlar oluşturur. İthalat kalemleri ise uçak ve uzay endüstri ürünleri, plastik ve sentetik kauçuk ürünler, deniz taşıtları ve genel kullanıma yönelik makine ve cihazlardır.

2008-2017 yılları arası Türkiye ve Fransa ticaret verileri

*Türkiye İhracatçılar Meclisi Fransa Ülke Bilgi Notu çalışmasından alınmıştır.

İki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin kurumsal yönünü incelediğimizde ilk olarak dikkat çeken Türk-Fransız Ticaret Derneği, 136 yıldır Türkiye’de bulunan ve Fransa’nın yurtdışındaki en eski ticaret odası olan tarihi ve köklü bir kurumdur. Günümüzde Dışişleri Bakanlığı verilerine göre, Türkiye’de 1524 Fransa sermayeli şirket bulunmaktadır ve bu sayı giderek artma eğilimindedir. Bu şirketlerin birkaç tanesi aslında dünya çapında oldukça bilindik ve önemli olan Renault, Peugeot, Carrefour, Axa, Danone gibi markalardır. Aynı şekilde, Fransa’da bulunan Türk şirketlerinin sayısı da giderek artma eğilimindedir.

Oldukça tarihi, köklü, kurumsal ve ticaret hacmi geniş olan bir ilişki türü olarak iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin henüz siyasi problemlerden, iki ülkenin karşılıklı boykot çağrılarından kalıcı bir zarar almadığını görüyoruz. Fransa’nın Türkiye’ye ihraç ettiği başlıca ürünlerin, Türkiye savunma sanayisi için önemli olan uzay ve uçak endüstri ürünleri olmasından siyasi problemlerin ekonomik ilişkileri etkilemediğinin bir kanıtıdır. İlerleyen yıllardaki ticaret verileri ışığında, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin siyasi sorunları dengede tutmayı sağlayacak bir araç mı olacağını yoksa onlardan etkilenerek geçici veya kalıcı hasarlar mı alacağını takip edebiliriz.

B. Kültürel İlişkiler

Türkiye ve Fransa arasındaki kültürel ilişkilerin temelleri Osmanlı İmparatorluğu’na dayanır. Türkiye’deki Fransız kültürü, kurum ve kuruluşları sayesinde, kendini özellikle eğitim alanında hissettirir. AEFE (Yurt Dışında Fransızca Öğretim Ajansı) ve Fransa Büyükelçiliği’ne bağlı faaliyet gösteren Fransız Kültür Merkezleri ve Pierre Loti Fransız Lisesi, Charles de Gaulle Fransız Lisesi gibi özel Fransız kolejleri Fransız kültürünü eğitime yansıtan önemli kurumlardandır. Ayrıca, 1868 yılından bu yana frankofon eğitime devam eden Galatasaray Lisesi ve 1992 yılında Türkiye ve Fransa ortak anlaşmasıyla kurulan Galatasaray Üniversitesi de iki ülke arasındaki kültürel etkileşimin eğitim ayağını oluşturan önemli kurumlardır. Erasmus programları da iki ülke arasında yaygın olarak yer almaktadır ve ilişkilerin gelişiminde önemli bir payı vardır.

Kültürel ilişkilere başka bir bakış açısından yaklaşacak olursak Türk halkında frankofon sanat ilgisini gözlemleyebiliriz. Fransız sinema sanatçıları, şairleri ve müzisyenleri Türkiye’de kendilerine geniş hayran kitlesi ve ilgi bulurlar. Filmleri Cannes Film Festivalinde büyük ilgi gören Nuri Bilge Ceylan da kültürel ilişkilerin Fransa’daki karşılığı olarak değerlendirebilir. Ayrıca, 2009 yılında Fransa “Türkiye Mevsimi” olarak adlandırdığı ve dokuz ay süren büyük bir Türk kültürü tanıtım organizasyonu düzenlemiştir.

6 Ekim 2009, Eyfel Kulesi Türk bayrağı renkleriyle ışıklandırıldı.

*CNN Türk haber sitesi “Eyfel kırmızı-beyaza boyandı” başlıklı haberinden alınmıştır.

Geçmişte ve günümüzde toplumlar arası ilişkilerde spor zaman zaman önemli rol oynayan bir unsur olmuştur. Türkiye ve Fransa arasındaki kültürel ilişkilerde de zaman zaman futbol bu ilişkileri olumlu yönde geliştiren bir aktör olarak öne çıkar. Örneğin, Bir dönem Beşiktaş futbol takımında forma giyen eski Fransa A Milli Futbol Takımı oyuncusu Pascal Nouma, Türkiye’de çok sevilen bir sporcudur (Ömerci, 2018: 12). Günümüzde, Fransa’nın kuzeyinde yer alan Lille şehrinin futbol takımı LOSC Lille 2020-2021 sezonunda bir şampiyonluk yarışı sürdürüyor. 2020 yılında Burak Yılmaz ve Mustafa Kapı Lille’e transfer edilmişti ve bu oyuncular 2020-2021 sezonunda başarılı performanslar göstermekteler. Bu transferlerle Türk medyasının ve futbolseverlerinin Fransız Futbol Lig’ine karşı olan ilgisinin yükselmiştir. Aynı şekilde, bu oyuncuların Lille takımında gösterdiği başarılar Fransa’da medya ve kamuoyu tarafından ilgi görmekte, olumlu karşılanmakta ve Fransızların Türk futboluna karşı ilgisini arttırmaktadır.

Fransa’da 700 bini aşkın Türk nüfus bulunmaktadır. Türkiye’de Fransız nüfus sayısı bu kadar geniş olmasa da Türkiye’deki frankofon nüfus azımsanamayacak boyuttadır. Son olarak, turizm sektöründen bahsedecek olursak Türkiye, Fransız turistlerin genellikle tercih ettiği bir ülkedir. Turizm sektörünün coronavirüs pandemisinden etkilenmediği son yıl olan 2019’da Türkiye’yi 875.975 Fransız turist ziyaret etmiştir. Görüldüğü üzere, ekonomik ilişkiler gibi kültürel ilişkiler de geçmişe dayanır ve özellikle eğitim kurumlarıyla kökleşmiştir. Bu tür ilişkiler de zaman zaman siyasi çatışmaların konusu içerisine alınsa da gelenekselleşmiş unsurlar kültürel ilişkileri hala daha canlı tutmaktadır.

C. Siyasi ve Diplomatik İlişkiler

Siyasi ve diplomatik ilişkiler iki ülke arasındaki en gergin, problemli ve tartışmalı konuların geçtiği yerdir. İki ülke arasındaki politik ilişkiler, zamandan zamana hatta dönemin cumhurbaşkanının pozisyonuna göre (Nicolas Sarkozy döneminin gergin ve ayrıştırıcı, François Hollande döneminin ilişkileri normalleştirici olması gibi) farklılık gösterir. Biz de bu yazımızda belirli başlı temel anlaşmazlık konularını (Ermeni Soykırım İddiaları, AB üyeliği problemleri…) belirli başlı anekdotlarla inceleyeceğiz.

Fransa’nın 1998 yılında 1915 Olayları’nı mecliste ilk kez “soykırım” olarak tanımlaması ve bunun üzerine 2001 yılında meclisten geçen bir yasa ile sözde Ermeni Soykırımı’nı kabul etmesi politik ilişkilerin derin ve ayrılıkçı sorunlarından biridir. Ayrıca Fransa’da “İnkâr Yasası” olarak adlandırılan, 2011 yılında Ulusal Meclis’in 2012 yılında ise Senato’nun kabul ettiği yasa sözde Ermeni Soykırımı’nı yalanlayan kişiler üzerindeki yaptırımları düzenleyen bir ceza kanunuydu. Bu yasa, yine 2012 yılında İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ne aykırı olduğu sebebiyle Fransız Anayasa Konseyi tarafından iptal edilmiştir. Fransa’nın soykırım iddialarının Türkiye’de doğal olarak hem devlet hem de kamuoyu tarafından olumsuz tepkiler doğurduğunu ve nihayetinde iki ülke arasındaki ilişkilere zarar verici bir etkisi olduğunu söylemek yerinde olacaktır.

1999 yılında Türkiye’nin AB adaylığını resmi olarak ilan ettiği günden beri Fransa, Türkiye’nin AB üyesi olmasına karşı bir tavır içerisindedir. AB’nin önemli bir üyesi olan Fransa’nın alınan kararlarda etkisi büyüktür. Fransa’nın Türkiye’yi neden AB üyesi bir devlet olarak görmek istemediğinin genel ve özel birtakım nedenlerini sıralayabiliriz. Öncelikle: Fransa kamuoyunun üyeliğe karşı olumsuz bakış açısı, ülkenin güvenlik kaygıları, göç unsuru üzerinden doğabilecek dini ve nüfusa dayalı Fransa’nın sahip olduğu çekinceleri genel nedenler olarak sıralayabiliriz. Özel nedenler arasında, iki ülke arasında ayrışmalara sebep olan Kıbrıs Sorunu yer alır. Prof. Dr. Anne-Marie Le Gloannec, Türkiye AB ilişkilerinde bazı sorun alanları olduğunu ve bu sorun alanlarının başında da Kıbrıs sorununun geldiğini ileri sürerek tam üyelik öncesi Kıbrıs sorunun çözülmesi gerektiğini ileri sürmektedir (Ayhan & Dalar & Ataman, 2010: 83). Ancak, Kıbrıs Sorunu ve dolayısıyla Limanlar Problemi (başka bir deyişle, Kuzey Kıbrıs’a uygulanan izolasyon politikaları sürdükçe Türkiye’nin kendi limanlarını Kıbrıs Rum gemilerine açmayı reddetmesi) kısa sürede çözülecek gibi gözükmemektedir. Başka bir özel sebep ise Fransa’nın Türkiye demokrasisine yönelik eleştirileridir. Özellikle 2007 sonrası Fransa çeşitli nedenlerden dolayı (Gezi Parkı olayları, Türk Tipi Başkanlık Sistemi’nin kabulü, Basın sansürü…) bu eleştiriler sıklaşmıştır. AB üyeliği için bir sorun oluşturan bu eleştiriler, Fransız medyasında ve kamuoyunda özellikle, laik ve cumhuriyetçi devrim açısından Türkiye’yi kendine yakın gören Fransız halkı da demokrasi eleştirilerinde yerini almaktadır.

Son olarak, ikili politik ilişkilerde problematik bir konu olan din ve islamofobi üzerinde duracağız. Aslında, zaman zaman siyasete konu olan bu unsur sosyal tabandan gelir. Fransız halkının sağ görüşlülerince benimsenir ve Fransa iç politikasında yine sağ, popülist veya milliyetçi kesim tarafından temsil edilir. Fransa’da islamofobi kavramı genel değildir, ülke sınırları içerisinde yaşayan Müslüman veya göçmen azınlıkları kapsayan bir kavramdır. Yakın bir tarihte yaşanan, Fransız öğretmen Samuel Paty’nin cinayeti sonrası cumhurbaşkanı E. Macron tarafından yapılan açıklamalar ve daha sonra gelen “İslamcı ayrılıkçı” yasa tasarıları ilişkileri bu açıdan iyice geren (boykot çağrıları gibi) bir unsur olarak da tarihe geçti.

Türkiye ve Fransa’nın siyasi ve diplomatik anlaşmazlıkları, sorunları iki ülke arasında şüphesiz olumsuz sonuçlar yaratmaktadır. Ancak, iki ülke de yapılması mümkün olan sosyolojik bilinçlendirme çalışmaları en azından kamuoyu adına bu sorunları aşmaya yarayan bir adım olabilir. Politik sorunlar bir yana iki ülke arasında işbirlikleri ve anlaşmalar geçmişte yer almıştır ve günümüzde ya da gelecekte de varlığını gösterecektir. Bahsettiğimiz gibi bu denli tarihi ve köklü ekonomik ve eğitim unsurunu da içine alan kültürel ilişkiler siyasi sorunlar üzerinde olumlu etki yapan unsurlardır. Bu tür ilişkilerin problem oluşturan olay ve olgulardan etkilenmemesi için gösterilecek özen de büyük önem taşımaktadır.

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Case’in editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 20 Haziran 2021’de yayımlanmıştır.

Kaynakça

T.C Dışişleri Bakanlığı Türkiye-Fransa İlişkileri https://www.mfa.gov.tr/turkiye-fransa-siyasi-iliskileri.tr.mfa

T.C Dışişleri Bakanlığı Fransa’nın Ekonomisi https://www.mfa.gov.tr/fransa-ekonomisi.tr.mfa

Ambassade de France en Turquie Histoire des relations entre la Turquie et la France : Quelques dates et repères symboliques https://tr.ambafrance.org/Histoire-des-relations-entre-la (Erişim Tarihi: 28.09.2017)

Örmeci Ozan Fransa-Türkiye İlişkileri https://www.researchgate.net/publication/344462290_-_Ormeci_Ozan_2018_Fransa-Turkiye_Iliskileri_15112018_tarihinde_Istanbul_Gedik_Universitesi’nde_duzenlenen_Fakulte_Semineri’nde_sunulan_bildiri_Istanbul_Turkiye (Erişim Tarihi: 15.11.2018)

Didier Billion France – Turquie : entre tensions et normalisations… https://www.cairn.info/revue-confluences-mediterranee-2016-1-page-71.htm (Erişim Tarihi: 13.04.2016)

Direction générale du Trésor Relations bilatérales https://www.tresor.economie.gouv.fr/Pays/TR/relations-bilaterales#:~:text=En%202020%2C%20selon%20les%20donn%C3%A9es,en%20g.a.%20Du%20fait%20des (Erişim Tarihi: 26.02.2021)

Türkiye İhracatçılar Meclisi Fransa Ülke Bilgi Notu https://www.tim.org.tr/files/downloads/ihracat/Ulke_Masalari/ulke_bilgi_notu/Fransa_Ulke_Bilgi_Notu.pdf

Institut Français Turquie Fransız Eğitim Kurumları https://www.ifturquie.org/fransizca-ve-egitim/fransiz-egitim-kurumlari/

DW.COM Fransa’da “Türkiye Mevsimi” https://www.dw.com/tr/fransada-t%C3%BCrkiye-mevsimi/a-4447842 (Erişim Tarihi: 01.07.2009)

CNN Türk Eyfel Kırmızı-Beyaza Boyandı https://www.cnnturk.com/2009/dunya/10/06/eyfel.kirmizi.beyaza.boyandi/546258.0/index.html (Erişim Tarihi: 06.10.2009)

Veysel Ayhan, Muhittin Ataman, Mehmet Dalar Fransa’daki Türkiye Algısı: Türk Dış Politikası ve AB’ye Tam Üyelik Süreci Bağlamında Bir Analiz https://www.orsam.org.tr//d_hbanaliz/9veysel.pdf (Erişim Tarihi: 01.10.2010)

Ahmet Sözen Kıbrıs Sorunu ve Gelecekteki Senaryolar https://panorama.khas.edu.tr/kibris-sorunu-ve-gelecekteki-senaryolar-463

Cumhuriyet Gazetesi Lille taraftarından Burak Yılmaz’a coşkulu karşılama https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/lille-taraftarindan-burak-yilmaza-coskulu-karsilama-1834276 (Erişim Tarihi: 07.05.2021)

This div height required for enabling the sticky sidebar