Hit enter after type your search item

MODERN DÖNEM TÜRKİYE VE ÇİN İLİŞKİLERİ

/

Yazar: Serdil ALİM

1949 yılında kurulan Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC), günümüzde dünyanın en büyük ikinci ekonomik hacmine sahip ve yakın gelecekte dünyanın en büyük ekonomik hacmine sahip olması beklenen ülkedir. Bu durum göze alındığında, Türkiye’nin ÇHC ile ikili, bölgesel ya da küresel ilişkilerinin varlığı kaçınılmazdır. Yine de Türkiye ve ÇHC’nin ikili diplomatik ilişkileri uzun bir süre ideoloji farklılıklarından ve coğrafi uzaklıktan dolayı başlayamamıştır. 1971 yılında Türkiye’nin BM ile eş zamanlı olarak ÇHC’yi tanımasıyla iki ülke arasındaki ikili diplomatik ilişkiler başlamıştır. Bu yazıda, modern dönem olarak nitelendirilen ve Türkiye ile ÇHC’nin birbirlerini “Stratejik Ortak” olarak tanımladığı 2010 yılından başlanarak günümüze kadar olan Türkiye ve ÇCH ilişkileri farklı bakış açılarıyla (ekonomik, kültürel, siyasi…) incelenecektir.

A. Stratejik Ortaklık Dönemi

2000’li yıllarda, Türkiye’nin AB adaylığı ve müzakereler sürecinde Çin ile ilişkileri gerilemişti. Akdağ (2019)’ya göre, iki ülke arasındaki ilişkilerin bu yıllarda gerilemiş ve olumsuz olduğunun en büyük göstergesi 2002-2010 yılları arasında Türkiye’ye Çin tarafından hiç üst düzey bir ziyaretin gerçekleşmemesiydi. Soğuk Savaş’ın bitimiyle beraber Çin’in dış politikası iki kutupluluktan çok kutupluluğa evirilmiştir. Dış politikadaki bu değişimi ve Çin’in kurduğu ortaklıkları, bazı Çinli akademisyenler yetmiş iki ülke ve dört uluslararası örgüt olarak hesaplamışlardır. Çin için “ortaklık” kavramı çok katmanlıdır. Ortaklık; siyasi, kültürel, ekonomik, bilimsel, teknolojik vb. alanları kapsar. Ortaklığın “stratejik” olarak nitelendirilmesinin sebebi de bahsedilen ortaklığın uzun vadeli ve istikrarlı olmasıdır. 7 Ekim 2010’da Çin Başbakanı Wen Jiabao Türkiye’yi, sekiz yıldan sonra ilk kez, ziyaret ettiğinde imzalanan sekiz anlaşma ve yayımlanan bir ortak bildiri ile Türkiye ve Çin birbirini “Stratejik ortak” olarak nitelendirdi. Çin’in bu kavramdaki anlayışının tabiriyle iki ülke “uzun vadeli dost ve işbirliği ortağı” konumuna geldi.

İmzalanan sekiz anlaşmada ticari, kültürel, jeopolitik ve turistik noktalara değinildi. Anlaşmaların ortak konusu ve amacıysa karşılıklı çıkarlar içerisinde beraber kalkınmaktı. İki ülke arasındaki ticaret hacminin genişletilmesi, derinleştirilmesi ve birlikte kalkınma gerçekleştirilmesi dile getirildi. 2010 yılında 17 milyar dolar olan ticaret hacminin beş yıl içerisinde 50 milyara çıkarılması hedeflendi. Bu hedef gerçekleşemese de Türkiye ve Çin’in ticaret hacmi her geçen yıl genişliyor fakat bu genişlemede Türkiye aleyhine oldukça fazla ticari açık mevcut.

TABLO: Türkiye-Çin Dış Ticaret Verileri (milyar dolar)

YILLAR İHRACAT

İTHALAT

HACİM DENGE
2013 3,6 24,68 28,29 -21,08
2014 2,86 24,92 27,78 -22,05
2015 2,41 24,86 27,27 -22,45
2016 2,32 25,44 27,76 -23,12
2017 2,93 23,37 26,30 -20,43
2018 2,91 20,71 23,63 -17,80
2019 2,58 18,49 21,08 -15,90

Anlaşmaların kültürel ve turistik yönleri geliştirme açısından önemi ise 2012’de Türkiye’nin “Çin Kültür Yılı” düzenlemesi Çin’in ise 2013 yılında “Türkiye Kültür Yılı” düzenlemesidir. Anlaşmalarda ayrıca ulaştırma alanında ortak projeler gündeme gelmiştir. Ancak, geçmişten günümüze Türkiye ve Çin’in siyasi açıdan en gerildiği nokta olan Doğu Türkistan’daki Uygur Türkleri meselesine anlaşmalarda yer verilmemiştir. Bu konu yazımızda daha sonra incelenecektir.

B. Kuşak-Yol Projesi

Kuşak-Yol projesi” ya da “Bir Kuşak, Bir Yol projesi” olarak adlandırılan altmış beş ülkeyi ve üç milyardan fazla bir nüfusu kapsayan altyapı girişimi ilk kez 2013’te Çin devlet başkanı Xi Jinping tarafından Kazakistan’da duyuruldu. Çin’den Roma’ya kadar uzanan demir yolları, karayolları, enerji nakil hatları ve limanları kapsayan ve 2049’a kadar bitirilmesi planlanan proje, modern bir İpek Yolu oluşturulması ya da İpek Yolu’nun tekrar canlandırılması olarak değerlendirilebilir.

  1. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, Yeni Dünya Düzeninin Kuruluş Projesi: Kuşak ve Yol Girişimi-Yeni İpek Yolu isimli makaleden alınmıştır.

Bu projede Türkiye “Orta koridor” olarak adlandırılan Çin-Orta Asya-Batı Asya ağını oluşturuyor. Orta koridorda Türkiye’nin Asya-Avrupa geçişi olmasından kaynaklanan jeopolitik konumunun önemi yadsınamaz. Aynı şekilde lojistik, Karadeniz taşımacılığındaki gücü ve bu projede kritik rol taşıyabilecek Yavuz Sultan Selim, Osmangazi köprüsü ve Marmaray gibi ulaşım ağları da oldukça önemlidir. Bu proje ile Türkiye alternatif yatırım alanlarına sahip olabilir. Ayrıca, İpek Yolu’nun Çin ve Türkiye’nin dostluk ilişkilerinin köprüsü olarak nitelendirildiğini göz önüne alırsak Çin ile ekonomik, siyasal, kültürel ve güvenlik açısından ilişkilerin gelişeceği söylenebilir. Kuşak-Yol projesi, Türkiye’ye Orta Asya’daki Türk Cumhuriyetleriyle de ilişkilerini geliştirme fırsatı sunabilir.

Yatırım miktarı ve kapsama alanı çok geniş olan bu proje bakıldığında Türkiye için önemli ve olumlu noktalara sahiptir. Lakin bu proje gerçekleştirilirken Türkiye’nin kendi lehine olacak bu önemli noktaları, yapılacak zirvelerde korumalıdır. Aksi takdirde bu proje, bazı araştırmacıların görüşlerine göre Çin’in hegemonya alanını güçlendirmesi için potansiyeli çok yüksek bir adım olabilir.

C. Yeniden Asya Açılımı

Yeniden Asya açılımı, Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun 2019’da duyurduğu ve Türkiye’nin Asya ile diplomatik, ticari, kültürel ve insani bağlarını arttırılması amacı taşıyan bir projedir. Açılımın amaçları genel olarak Asya ile uluslararası ilişkileri geliştirmek, özel sektörün kapasitesini arttırmak, akademik iş birliği sağlamak ve toplumlararası etkileşimi güçlendirmektir. Bakan Çavuşoğlu kendi sözleriyle bu açılımı şöyle nitelendirmiştir:

“Asya dünyanın ekonomi merkezi haline gelmektedir. Uluslararası toplum Asya’da daha fazla yer almak için bir rekabet halindedir. Halbuki dünyanın bu en dinamik bölgesinde bizim köklerimiz derindir. Avrupa’da ve Avrupalı olmak gibi, Asya’da ve Asyalı olmak da bizim için değerlidir. Bizi biz yapan, özel yapan hasletlerden biri bu iki sac ayağında yükselmemizdir.”

Böyle bir açılımda, Çin’in en önemli ortaklardan biri olacağı aşikardır. Hali hazırda Asya’nın en büyük ticaret hacmine sahip olan ve Türkiye’nin üçüncü ticari partneri olan Çin’in bu açılımda çok sayıda firması Türkiye’ye girebilecek duruma geliyor. Aynı şekilde, Türkiye için önem taşıyan turizm sektöründe de Çin’den gelecek turist sayısında bir artış bekleniyor.

Henüz uygulama yöntemi ve finansal kapasitesi belli olmayan Yeniden Asya açılımına gelen eleştiriler genelde mevcut ekonomik durum değerlendirildiğinde Türkiye’nin daha ihtiyatlı olması ve kazanç ilişkilerine dikkat etmesi yönündedir. Bu projeye bir eksen kayması olarak bakılan görüşler de mevcut ama Ankara, bunun bir eksen kayması olmadığını, uygulanan çok kutuplu sistemin bir parçası olduğunu birkaç kere belirtti. Türkiye-Çin ilişkilerinde değerlendirilmesi gereken bir başka nokta ise bir NATO ülkesi olan Türkiye’nin bu açılımda Güney Çin denizi gibi bölgesel çekişmelerde hangi konumda yer alacağı belirsiz bir noktadır.

D. Günümüz

Günümüz Türkiye ve Çin ilişkilerinde dikkat çeken en önemli husus siyasi bir olay olan Doğu Türkistan’daki Uygur Türkleri meselesidir. Türkiye ve Çin arasında geçmişten günümüze kadar gelen bu siyasi kriz, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölge’sinde yaşayan halka insan hakları ihlali ve zulüm uygulamasına yöneliktir. Dini ve etnik temelli olan bu çatışma uzun yıllardır birçok insan hakları raporuna konu olmuştur. Nitekim, günümüzde hala daha bu konu sıcaklığını korumaya devam ederken Çin’in bu konudaki pozisyonunun değişeceği öngörülmemektedir.

Türkiye günümüzde siyasi dalgalanmalara rağmen Çin ile ekonomik, kültürel ve turistik ilişkilerini geliştirmelidir. 25 Mart 2021 tarihli Çin Dışişleri Bakanı Vang Yi’nin ziyareti de gösteriyor ki ABD’nin küresel baskısına karşı stratejik işbirliğine giden Rusya ve Çin, Türkiye’yi kendilerine bir ortak olarak görüyor. Daha önce bahsettiğimiz gibi Türkiye Çin için Kuşak-Yol projesindeki kilit noktalardan birini oluşturduğu için özellikle de demiryolları açısından Türkiye Çin’in dikkatini çekiyor.

Çin Komünist Parti’sinin kuruluşunun 100. Yılı olan 2021 yılı Çin’i ve Türkiye-Çin ilişkilerini tartışmak, konuşmak için uygun bir yıl. Dünya devi haline gelmeyi hedefleyen ve bu potansiyele sahip bir ülke ile ticari ve kültürel ilişkiler canlı tutulmalıdır. Türkiye’yi ve hatta dünyayı derinden üzen ve insan hakları ihlallerinin hala gündemde olduğu Uygur Türkleri sorununun ve Türkiye’nin bir NATO ülkesi olmasının, canlı tutulması gereken ekonomik ve kültürel ilişkilere siyasi ya da askerî açıdan bir zarar verip vermeyeceği geleceğin merakla beklenen konularındandır.

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Case’in editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 20 Nisan 2021’de yayımlanmıştır.

KAYNAKÇA

Durdular Arzu Çin’in Ortaklık İlişkileri ve Türkiye-Çin Stratejik İşbirliği https://dergipark.org.tr/tr/pub/avrasya/issue/37321/612657 (Erişim Tarihi: 08.05.2018)

Işık Tarık Türkiye Çin’le stratejik ortak oluyor http://www.radikal.com.tr/yorum/turkiye-cinle-stratejik-ortak-oluyor-1022807/ (Erişim Tarihi: 09.10.2010)

Türkiye-Çin Halk Cumhuriyeti Ekonomik İlişkileri http://www.mfa.gov.tr/turkiye-cin-halk-cumhuriyeti-ekonomik-iliskileri.tr.mfa

Yaman Aslan Yeni Dünya Düzeninin Kuruluş Projesi: Kuşak ve Yol Girişimi-Yeni İpek Yolu https://21yyte.org/tr/merkezler/bolgesel-arastirma-merkezleri/asya-pasifik-arastirmalari-merkezi/yeni-dunya-duzeninin-kurulus-projesi-kusak-ve-yol-girisimi-yeni-i-pek-yolu (Erişim Tarihi: 22.12.2020)

İktibas Dergisi ‘Bir Kuşak Bir Yol Projesi’ nedir? Projeye dahil 65 ülke hangileri? https://iktibasdergisi.com/2018/01/12/bir-kusak-bir-yol-projesi-nedir-projeye-dahil-olan-65-ulke-hangileri/ (Erişim Tarihi: 12.01.2018)

Stratejik Düşünce Enstitüsü Türkiye’den “Yeniden Asya” Açılımı https://www.sde.org.tr/uluslararasi-iliskiler-ve-dis-politika/turkiyeden-yeniden-asya-acilimi-haberi-10758 (Erişim Tarihi: 05.08.2019)

Intell 4 “Yeniden Asya” açılımı nedir? https://www.intell4.com/yeniden-asya-acilimi-nedir-haber-183817 (Erişim Tarihi: 31.12.2019)

Ocak Gözde Çin’in 70. kuruluş yıl dönümü Ankara’da kutlandı https://tr.sputniknews.com/columnists/201909261040267412-cinin-70-kurulus-yil-donumu-ankarada-kutlandi/ (Erişim Tarihi: 26.09.2019)

Salcı Turan Çin ve Rusya, Türkiye’yi yeni dünyanın inşasında ortak olarak görüyor https://tr.sputniknews.com/columnists/202103271044125010-cin-ve-rusya-turkiyeyi-yeni-dunyanin-insasinda-ortak-olarak-goruyor/ (Erişim Tarihi: 27.03.2021)

Bilener Tolga 21. Yüzyılda Çin https://www.youtube.com/watch?v=1RqFNWO4aq8 (Erişim Tarihi: 15.03.2021)

This div height required for enabling the sticky sidebar