Hit enter after type your search item

HAYVAN DENEYLERİNE HUKUKİ BAKIŞ

/

Yazar: Merve SANCI 

Giriş

İnsanlar dünyaya geldiklerinden itibaren etrafındaki her şeyi merak eden ve sorgulayan bir canlı olmuştur. Bunun sonucu olarak insanlar, doğadaki ve vücudundaki değişiklikler hakkında bilgi sahibi olmak için gözlem, araştırma, deney yapar. Bu gelişen olaylar sırasında; insan vücudunun fizyolojisi, hastalıkların patolojisi ve bunların tedavisini amaçlayan araştırmaların bir bölümü insanlar üzerinde yapılan gözlemsel çalışmalar ile olmuştur. Diğer bölümü ise deneysel çalışma şeklinde gerçekleşmiştir. Deneysel araştırmalarda deney hayvanları deneyler için en önemli seçenek olmuştur. Ancak bu deneylerin yapılabilmesi için bazı şartlar getirilmiştir.[1] Bu yazıda ise hayvan deneyi hakkında genel bir bilgilendirme ve bu konu hakkındaki yasal düzenlemeler ele alınacaktır.

Hayvan deneylerinin başlıca kavramlarından olan deney hayvanı ve hayvan deneyleri incelenecektir.

Deney hayvanı, bilimsel ve etik kurallara uyularak yapılan araştırmalarda kullanılacak olan yetiştirilmiş hayvanın tanımıdır.”Hayvan deneyi; deneysel olmayan hayvancılık, tarımsal ya da kliniksel veterinerlik uygulamaları dışında kalan ve hayvanların öldürülmesi veya işaretlenmesi için çağdaş kabul edilen, en az acı veren insancıl metotlardan başka, acı, eziyet, rahatsızlık veya kalıcı hasara neden olacak şekilde, yetiştirilmiş her türlü omurgalı hayvanın, doğurtulmaları da dâhil, deneysel veya diğer bilimsel amaçlarla kullanılmasıdır.” Bilimsel kayıtlarda Hippokrates tarafından yazılan Corpus Hippocraticum (Hipokrat’ın Toplu Yapıtları) kitabında anatomik yapıyı belirlemek amacıyla ilk kez deney hayvanı kullanımı görülmektedir. Canlı hayvanlar üzerinde yapılan deneysel diyebileceğimiz ilk fizyolojik çalışmalar ise Galenos tarafından yapılmıştır. Bugünkü anlamı ile bilimsel araştırmalarda deney hayvanı kullanımı 17. yüzyılda İngiltere ve Fransa’da doğmuştur.[2]

Tarihsel Gelişim

Gerek hayvan derneklerinin ve bu konuda hassasiyeti olan hayvan severlerin baskıları, gerek bilim insanlarının titizliği bu konu ile ilgili çalışmaları yoğunlaştırmış ve çeşitli ülkelerde birçok yasa çıkarılmış ve uluslararası anlaşmalar yapılmıştır.[3] 1959 yılında W.M.S. Russell ve R.L. Burch tarafından yayınlanan “The Principles of Humane Experimental Technique” adlı kitap hayvan deneyleri konusundaki yasal düzenlemelere kaynak olmuştur. Kitabın içeriği 3R kuralından bahsetmektedir. 3R kuralı diğer bir ifadeyle, “reduction, refinement ve replacement” kavramlarından oluşmaktadır.[4]

                 

Refinement terimi, “deney hayvanlarının doğum ve ölüm arasındaki sürede yaşama ortamlarındaki rahat ve konforlarını ve deneyler sırasında uygulanan işlemlerde en az acı ve eziyete maruz bırakılmalarını” ifade eder.[5] Replacement (Başka Şey Kullanma) terimi, “deneylerde gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanlar yerine daha az duyarlı olanların ya da başka materyalin, alternatif yöntemlerin kullanılmasıdır (Bilgisayar ve matematik modeller, omurgasız hayvanlar, doku ve organ kültürleri vb).” ifade eder.[6] Reduction (Azaltma) “deneylerde kesin bilginin ve sonucun elde edileceği en az sayıda hayvanın kullanılmasını” ifade eder. Reduction, ilkesi deneylerde gereğinden fazla hayvan kullanılmasının önüne geçilmesinde mühim bir yeri vardır.[7] “The International Foundation for Ethical Research” (IFER) 1985 yılında “Responsibility” ilkesini oluşturarak ilkeleri 4R biçiminde geliştirmiştir. Bu ilke özetle; “bilimsel kurslar ve çalışmalar için hayvan modellerinden faydalanılmasını, toplumun bilimsel araştırmalarda, eğitimde ve ürünlerin test edilmesinde hayvan kullanımı konusundaki bilinçlilik ve farkındalık seviyesinin arttırılmasını, yeni metodların geliştirilmesi ve yeni teknolojilerin gerçekleştirilmesi ile kişisel sorumluluğunun arttırılmasını öngörmektedir.”[8]

Bazı Uluslararası Düzenlemeler

Hayvanların korunmasına dair düzenlemelere baktığımızda, uluslararası mevzuatta ilk önemli düzenlemenin 15 Ekim 1978’de Paris’te UNESCO “Hayvan Hakları Evrensel Beyannamesi” yayınlanmıştır. “Hayvan Hakları Evrensel Bildirgesi” 14 maddeden oluşan bir bildirgedir.[9] Bildirgenin 8. maddesi hayvan deneylerini içeren bir maddedir. 8.maddeye göre, “Hayvanlarda fiziksel ya da psikolojik bir acı çektiren deneyler yapmak, hayvan haklarına aykırıdır; tıbbi, bilimsel, ticari ve başka biçimlerdeki her türlü deneyler için de böyledir.” ifadesi yer almaktadır.[10] Deney amaçlı kullanılan hayvanların korunmasına ilişkin birçok Avrupa Birliği Konseyi Direktifi yayımlanmıştır. Bu direktifler, AB sürecinde ulusal mevzuata büyük oranda katkı sağlamıştır. 18 Mart 1986 tarihinde 123 no’lu Deneysel ve Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Omurgalı Hayvanların Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi oluşturulmuş ve diğer ülkelerin imzalamasına açılmıştır. Bu sözleşmeye Türkiye 5 Eylül 1986 tarihinde taraf olmuştur.[11]

Ulusal Mevzuat

Düzenlemenin Resmi Gazete Tarih ve Sayısı

 

Düzenlemenin İsmi ve Düzenlemenin Yayımlandığı Kurum
25.06.2002-24796 İyi Laboratuvar Uygulamaları Prensipleri ve Test Laboratuvarlarının Belgelendirilmesine Dair Yönetmelik (Çevre Bakanlığı)
16.05.2004-25464 Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar

İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması,

Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney

Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma,

Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik (Tarım ve Köyişleri Bakanlığı)

01.07.2004-25509 Hayvanları Koruma Kanunu (Çevre Bakanlığı)
23.05.25823 Kozmetik Yönetmeliği (Sağlık Bakanlığı)
25.04.2006-24’no’lu KKGM talimatı Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar

İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması,

Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney

Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma,

Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik (Tarım ve Köyişleri Bakanlığı)

12.05.2006-26166 Hayvanların Korunmasına

Dair Uygulama Yönetmeliği (Çevre Bakanlığı)

06.07.2006-26220 Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik (Çevre Bakanlığı)
15.02.2014- 28914 Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik (Orman ve Su İşleri Bakanlığı)

Tablo1: Deney Hayvanlarına İlişkin Ulusal Mevzuat[12]

A. Hayvanları Koruma Kanunu

Hayvanları Koruma Kanunu’nun amacı 1.maddede şu şekilde ifade edilmiştir, “hayvanların rahat yaşamlarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmek, hayvanların acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını, her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini sağlamaktır.” Kanunun bazı maddelerinde hayvan deneylerine ilişkin hükümler bulunmaktadır. Hayvan deneyleri başlıklı 9.madde bu konuyu düzenlemiştir. Maddeye göre hayvan deneylerinin hukuka uygun şekilde yapılması için gerekli şartlar şu şekildedir: “Hayvanlar, bilimsel olmayan teşhis, tedavi ve deneylerde kullanılamazlar. Tıbbî ve bilimsel deneylerin uygulanması ve deneylerin hayvanları koruyacak şekilde yapılması ve deneylerde kullanılacak hayvanların uygun biçimde bakılması ve barındırılması esastır. Başkaca bir seçenek olmaması halinde, hayvanlar bilimsel çalışmalarda deney hayvanı olarak kullanılabilir. Hayvan deneyi yapan kurum ve kuruluşlarda bu deneylerin yapılmasına kendi bünyelerinde kurulmuş ve kurulacak etik kurullar yoluyla izin verilir.”

1959 yılında W.M.S. Russell ve R.L. Burch tarafından yayınlanan “The Principles of Humane Experimental Technique” adlı kitapta bahsedilen 3R kuralından birini oluşturan Replacement (Başka Şey Kullanma) teriminin yansımalarını Hayvanları Koruma Kanunu’n 9.maddesinde yer alan “Başkaca bir seçenek olmaması halinde” ifadesinde görülmektedir. Bu ifadenin olması ve hayvanların bilimsel olmayan teşhis, tedavi ve deneylerde kullanılmaması deneylerde hayvan kullanımı konusunda bir keyfiliğin olmadığını göstermektedir.

Hayvan deneyi yapan kurum ve kuruluşlara bu deneylerin yapılmasına izin veren etik kurullarının kuruluşu, çalışma usul ve esasları yönetmelikte belirlenmiştir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca çıkarılan bu yönetmelikte (Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik) şu esaslara değinilmiştir: “Deney hayvanlarının yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması, deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin tescil edilmesi, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak kayıtlar, ne tür hayvanların yetiştirileceği ve deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin uyacağı esaslar”.

Hayvanları Koruma Kanunu’nun 9.maddesinin ihlali karşısında uygulanacak olan yaptırım Hayvanları Koruma Kanunu 28.maddenin f bendinde “9 uncu maddede ve çıkarılacak yönetmeliklerinde belirtilen hususlara uymayanlara hayvan başına üçyüz Türk Lirası; yetkisi olmadığı hâlde hayvan deneyi yapanlara hayvan başına binikiyüz Türk Lirası idarî para cezası.” denilerek belirtilmiştir. Yapılan suçun tekrar etmesi halinde uygulanacak olan yaptırım ise kanunun 30.maddesinde “Bu Kanunda, ceza hükmü altına alınmış fiillerin tekrarı halinde para cezaları bir kat, daha fazla tekrarı halinde üç kat artırılarak verilir.” şeklinde belirtilmiştir.[13]

B. Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu (HADMEK)

2006 yılında Çevre Bakanlığı tarafından yürürlüğe giren “Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik” ile ülkemizde ilk defa Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu (HADMEK) kurulmuştur. Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu (HADMEK), Tarım ve Orman Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Veteriner Fakülteleri, Tıp Fakülteleri, Türk Tabipleri Birliği, Türk Veteriner Hekimleri Birliği, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu ve hayvanları korumaya yönelik sivil toplum örgütlerinden olmak üzere toplam 21 üyeden oluşmaktadır.[14] Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu’nun başlıca görevleri şunlardır: Deney hayvanlarının kullanılmasına dair etik ilkeleri belirlemek,  yönetmelik hükümlerine göre çalışıp çalışmadığını denetlemek, ülke çapında deney hayvanlarının deneylerde kullanılmasına dair yıllık istatistik bilgileri toplamak ve yayınlamak…[15]

Türkiye’de deneylerde hayvan kullanım oranları Yıllar
250,000-300,000 2010
200,000 2011
150,000-200,000 2012
150,000-200,000 2013
200,000-250,000 2014
400,000 2015
450,000 2016
250,000-300,000 2017

Tablo2: HADMEK 2010-2017 Deneylerde Hayvan Kullanım Oranları[16]

C. Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulları (HADYEK)

15 Şubat 2014 tarihli Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile yerel etik kurulların (HADYEK) kuruluş ve çalışma yöntemi belirlenmiştir.[17] Yönetmeliğin 8.maddesine göre; “Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından çalışma izinli deney hayvanı ünitesi bulunan resmi ve özel kurum ve kuruluşlar ile yüksek öğretim kurumları HADYEK kurabilir. HADYEK ve hayvan refahı birimi bulunmayan kurum ve kuruluşlarda hayvan deneyleri yapılamaz.”[18] Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulları’nın başlıca görevleri şunlardır: Deney hayvanları üzerinde yapılacak tüm işlemlerin etik yönden kabul edilebilir sınırlarını belirleyerek yapılacak işlemlere ilişkin protokolleri onaylamak veya gerekçeli olarak red etmek, kurum içinde deney hayvanı kullanılması sürecinin 3R ilkelerine ve etik kurallara uygun olarak sürdürülmesini denetlemek, bu amaçla gerekli düzenlemeleri yapmak, Deney hayvanları üzerinde yapılacak işlemlerin onaylanmış protokole uygun olarak yapılmasını sağlamak, gerektiğinde sonlandırmasına karar vermek…[19]

Sonuç

Hayvan deneyinin yapılması çok eski çağlara dayanmaktadır. İlerleyen süreçte bu deneylerin yapılması için bazı sınırlamalar getirilmiştir. Bu düzenlemeler, zaman içinde dönemin ihtiyaçlarına, fikirlerine ve etik değerlerine göre yenilenmiştir. Günümüzdeki düzenlemelere baktığımızda geliştirilmesi gereken konular olduğu açıktır. Örneğin, hayvan deneylerinin hukuka aykırı şekilde yapılması halinde uygulanacak yaptırımların caydırıcı olmadığı görülmektedir. Bunun nedenlerinden biri de her ne kadar hayvanlara değer versek de hala hukukun süjesi değil, objesi olarak görülmesidir. Yeni yapılacak olan düzenlemelerde, hayvanların da insanlar gibi fiziksel ve duygusal acı çekebildikleri ve yaşama haklarının olduğu unutulmaması gerekmektedir.

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Case’in editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 19 Nisan 2021’de yayımlanmıştır.

Kaynakça

5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu. (tarih yok).

Altuğ, T. (2009). Hayvan Deneyleri Etiği. SAĞLIK BİLİMLERİNDE SÜRELİ YAYINCILIK , 53-67.

Eşitli, E. A. (2012). Hukuka Aykırı Hayvan Deneyleri. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi.

Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. (tarih yok).

https://tr.wikipedia.org/wiki/Hayvan_deneyleri. (tarih yok). Wikipedia Web Sitesi. adresinden alındı

Karadağ, A. (E.T. 2021, 04 17). Hayvan Deneyleri Etiği- Bartın Üniversitesi.

Özkul, T. (tarih yok). Deney Hayvanlarının Kullanımında Genel Mevzuat, Düzenleme ve Kurallar. Journal of Clinical and Analytical Medicine.

Uludağ, Ö. (2019). Hayvan Deneyi Çalışmalarında Etik Kuralların Tarihçesi ve Önemi. Adıyaman Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi.

DİPNOTLAR

[1] (Uludağ, 2019)

[2] (Uludağ, 2019)

[3] (Karadağ, E.T. 2021)

[4] (Uludağ, 2019)

[5] (Uludağ, 2019)

[6] (Özkul)

[7] (Özkul)

[8] (Özkul)

[9] (Eşitli, 2012)

[10] (Uludağ, 2019)

[11] (Eşitli, 2012)

[12] (Özkul)

[13] (Altuğ, 2009)

[14] (Uludağ, 2019)

[15] (Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik)

[16] (https://tr.wikipedia.org/wiki/Hayvan_deneyleri, tarih yok)

[17] (Uludağ, 2019)

[18] (Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik)

[19] (Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik)

This div height required for enabling the sticky sidebar