Hit enter after type your search item

DONBASS’TA NELER OLUYOR?

/

Yazar: Tuğrul DURANOĞLU

I. Giriş

Uluslararası kamuoyu bir süredir Rusya ve Ukrayna arasında artan tansiyonu takip etmekte, olası bir sıcak çatışmanın önlenmesi için olanca gayreti göstermektedir. Karadeniz’e limanı olan bu iki komşu devlet arasında çıkacak herhangi bir anlaşmazlık kaçınılmaz olarak Türkiye’yi de etkileyecektir.

Bugünü daha rahat analiz edebilmek için öncelikle bu iki devletin geçmişini irdelememiz faydalı olacaktır. Daha önceleri ilgili coğrafyada Kiev Knezliği olarak kendini göstermeye başlayan Ukraynalılar Moğol istilalarının ardından Moskova Knezliği’nin kontrolü altına girerek ilerleyen süreçte oluşacak Rus Çarlığı’nın içinde bulunmuş ve Ekim Devrimi’ne kadar Rus Çarlığına bağlı kalmıştır.[1] Bir dönem Nazi işgaline uğrayan bu devlet 24 Ağustos 1991’de Sovyetler Birliği’nden ayrılmış ve bağımsız bir devlet olmuştur.[2]

Gündemi incelemeye geçmeden önce belirtilmesi gereken bir diğer husus “Yakın Çevre Doktrini” olarak isimlendirilen Rusya’nın dış politikasıdır. İlgili politika doğrultusunda Rusya eski Sovyetler Birliği topraklarında yaşanan gelişmelerde birinci aktör olmayı hedeflemektedir.[3] Rusya’nın Kaliningrad[4] bölgesine hâkim olması, Moldova’daki Transdinyester Özerk Bölgesi’nin Rusya’ya olan yakınlığı, Abhazya ve Güney Osetya problemleri ile yakın zamanda bir daha gündeme gelen ve Azerbaycan’ın haklı zaferiyle sonuçlanan Karabağ meselesi Rusya’nın ilgili doktrini faal olarak uyguladığını göstermektedir.

II. Neler Neden Yaşandı?

Bugünlerde tekrar artan bu gerilimin kökleri 2014 senesine dayanmaktadır. Ukrayna’nın 4. Cumhurbaşkanı Victor Yanukoviç’in Avrupa Birliği ve Ukrayna arasında kurulması planlanan ortaklık anlaşmasını reddetmesinin ardından Lviv ve Kiev’de protestolar başlamıştır.[5] Bu protestolar zaman içerisinde büyüyerek ayaklanma halini almış, 23 Şubat 2014’te Yanukoviç azledilmiştir. Yanukoviç’in azledilmesinin ardından bu sefer Rus kökenli Ukraynalıların yaşadığı bölgelerde protesto başlamış, bu protestolardan yararlanarak 58,5’i Rus kökenli insanların oluşturduğu Kırım’da bir referandum yapılmış, Kırımlı Tatarların boykot ettiği bu oylamada %93’lük bir oranla bölgenin Rusya’ya bağlanması kabul edilmiştir.[6]

Uluslararası kamuoyu tarafından tepki çeken ve hukuka aykırı olarak nitelendirilen bu ilhak 27 Mart 2014’te Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 68/262 sayılı kararı ile geçersiz kılınmış ve Ukrayna’nın toprak bütünlüğü vurgulanmıştır.[7] Öte yandan Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun A/C.3/71/L.26 sayılı kararı ile Rusya işgalci devlet olarak nitelendirilmekle birlikte Kırım bölgesinde yaşanan insan hakları ihlallerine karşı uluslararası kamuoyunu göreve çağırmıştır.[8] Öte yandan Kırım’ın ilhakından sonra AB ve ABD Rusya’ya karşı ambargolar uygulamaya başlamış bir çok iş insanına yaptırım uygulamış hatta bazı politikacıları kara listeye eklemiştir.[9] Türkiye Cumhuriyeti de Kırım’ın Rusya tarafından ilhakını tanımamakta ve Ukrayna’nın toprak bütünlüğünün önemini vurgulamaktadır.[10]

Kırım’ın ilhakından sonra Ukrayna’da etnik köklere dayanan toplumsal sorunlar daha çok gündeme gelmiş ve Rus azınlığın kalabalık olduğu diğer bölgelerde de ayaklanmalar başlamıştır. Bu ayaklanmalar sonucunda Donetsk ve Lugansk şehirlerindeki isyancılar kamu binalarını ele geçirmiş ve bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. Daha sonraları bu iki şehirlerde de facto olarak kurulan iki devlet Novorossiya Federasyonu adı altında birleşmiştir.[11] Aslında Donbass savaşı olarak bilinen bu savaş de facto devlet olan Novorossiya Federasyonu[12] ile Ukrayna arasında geçen bir çatışmadır. Rusya, bu savaşta herhangi bir destekte bulunmadığını söylese de bölgede Rusya’ya ait konvoyların bulunduğu ve Rus savaşçıların savaştığına dair iddialar bulunmaktadır.[13]

Yeri gelmişken değinilmesi gereken bir diğer unsur ise Hibrit Savaş Teoirisidir. Rusya’nın Estonya’ya yaptığı siber saldırının dahi bir çeşit türü olduğu düşünülen hibrit savaş, birbiriyle doğrudan ilgisi bulunmayan karışık kuvvetlerin bir arada bulunduğu savaş türüdür.[14] Diğer bir adlandırma ile “melez savaş” veya “Gerasimov[15] Doktrini” olarak adlandırılan bu savaş türünün Rusya tarafından Ukrayna’da uygulandığı söylenebilir.[16] Bu fikri destekleyen en güçlü argüman “Yeşil küçük adamlar” olarak adlandırılan hiçbir gruba aidiyeti olmamasına rağmen askeri kamuflaj bulunan, ağır Rus aksanı olmasından dolayı Rus olduğu düşünülen kişilerdir.[17] Peki ya bu Hibrit Savaş uluslararası hukukta görülen kuvvet kullanma yasağının neresine düşmektedir?

III. Çekişmenin Uluslararası Hukuka Yansıması

Bilindiği üzere Birleşmiş Milletler Kurucu Sözleşmesi madde 2/4’te “Tüm üyeler, uluslararası ilişkilerinde gerek herhangi bir başka devletin toprak bütünlüğüne ya da siyasal bağımsızlığına karşı, gerek Birleşmiş Milletler’in Amaçları ile bağdaşmayacak herhangi bir biçimde kuvvet kullanma tehdidine ya da kuvvet kullanılmasına başvurmaktan kaçınırlar.”[18] şeklinde ifadeler kullanılarak kuvvet kullanma yasağı getirilmiştir. Belirtmek gerekir ki bu türlü bir tanım kullanılması savaşı tanımlama zorunluluğunu kaldırmakla birlikte savaşa varmayan kuvvet kullanımını da yasağa dahil etmiştir.[19] Ancak, bu yasağın kapsamı sadece devletlerin birbirlerine uyguladıkları kuvvetle sınırlıdır; diğer bir deyişle iki tarafın da devlet olması gereklidir.[20] Somut olayımızda her ne kadar reddetse de Rusya’nın çatışma bölgesinde faal bir görev aldığına dair güçlü kanıtlar bulunmaktadır.[21] Ali Nedim Karabulut durumu “Rusya, Ukrayna krizinde askerî ve sivil unsurları beraber kullanan, asimetrik uygulamaları içeren bir taktik uygulamıştır. En fazla faydalandığı araç, kendine yakın etnik gruplar olmuş, çeşitli vasıtalarla bu grupların faaliyetlerini yönlendirmiş ve koruma altına almıştır. Ukrayna’nın belli bir bölümünü kendi topraklarına katarken diğer bir bölümünde ise krizin devam etmesini sağlamıştır. Böylece kesin fakat sınırlı bir sonuca ulaşmak yerine “dondurulmuş çatışma” olarak tabir edilen yaklaşımı benimsemiş, Ukrayna’nın kendi etki alanından çıkıp düşman olarak benimsediği Batı’ya yaklaşmasını sınırlandırmıştır. Bu strateji, “belirsizlik savaşı” olarak da adlandırılmaktadır.” olarak özetlemiştir.[22] Dolayısıyla net olmamakla birlikte Rusya’nın bölgede Hibrit Savaş Stratejisi’ni uyguladığı ve bu stratejinin kuvvet kullanma yasağını ihlal ettiği söylenebilir.

Rusya tarafından ihlal edilen bir diğer ilke ise iç işlerine karışmama ilkesidir. Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması madde 2/7’de “İşbu Antlaşma’nın hiçbir hükmü, Birleşmiş Milletlere herhangi bir devletin kendi iç yetki alanına giren konulara müdahale yetkisi vermediği gibi üyeleri de bu türden konuları işbu Antlaşma uyarınca bir çözüme bağlamaya zorlayamaz; ancak, bu ilke VII. Bölümde öngörülmüş olan zorlayıcı önlemlerin uygulanmasını hiçbir biçimde engellemez.” şeklinde belirtilmiştir.[23] Ancak belirtmek gerekir ki iç işlerine karışmama ilkesinde karşımıza çıkan en büyük sorun sınırın belirlenmesidir. Bazı durumlarda devletlerin ideolojisi, kültürel ve toplumsal yapıları da devreye girmekte ve bu husus ilkenin sınırını belirlemeyi zorlaştırmaktadır.[24] Lakin, iç işlerine karışma eyleminin yapılabilmesi için kuvvet kullanımı şart değildir, ekonomik ve siyasi yollarla başka bir devletin iç işlerine müdahalede bulunulabilir.[25] Dolayısıyla, Rusya’nın Donbass bölgesindeki Rus etnik azınlığı kullanarak olaylardan kendine pay çıkarması Ukrayna’nın iç işlerine karışma olarak yorumlanabilir; ki aynı durum Rusya-Gürcistan Savaşı’nda da görülmektedir. İlgili savaşta Rusya, Gürcistan’a yaptığı müdahalede Güney Osetya’da yaşayan insanları koruma yükümlülüğü -dolaylı olarak Rus insanları koruma yükümlülüğünü- kullanarak müdahale ettiğini belirtmiştir.[26] Dolayısıyla Rusya’nın başka devletlerde bulunan etnik azınlıklarını kullanarak devletlerin iç işlerine karışma potansiyeli bulunmaktadır.

IV. Sonuç

Ukrayna ve Rusya arasında Donbass bölgesi hakkında yaşanabilecek herhangi bir çatışma dolaylı olarak savaş, başta o ülkeler olmak üzere bölge halklarının barışını ve huzurunu olumsuz etkileyecek bir husustur. Ancak dünyanın gidişatı bu türlü anlaşmazlıkların belki savaşların daha çok yaygınlaşacağı şekilde ivmelenmektedir. Rusya’nın eski Sovyetler Birliği sınırları içinde kalan diğer devletlerin politikalarında söz sahibi olmak ve bölgede etkin güç olma isteğini sürdürmesi aşikârdır. Sadece Ukrayna örneğinde değil geçmişte Gürcistan yakın tarihlerde Ermenistan ve Azerbaycan üzerinde gördüğümüz bu istek sıcak çatışmaya dönmese de Moldova’da Transdinyester üzerinden görülmektedir. Bu durumlar Rusya’nın, Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması madde 2/7’de düzenlenmiş olan iç işlerine karışmama ilkesini çiğnediğine dair şüpheler gün geçtikçe güçlendirmektedir. Yine Rusya’nın neoemperyalist politikası ve savaş doktrini tökezlediği anda 2009 yılında gördüğümüz şekliyle kuvvet kullanma yasağını deldiği de görülmektedir. Başta coğrafyamız olmak üzere tüm dünyada bazı çıkarlar uğruna canların yanmaması dileklerimle…

 Bu yazıda yer alan fikirler yazara aittir ve Case’in editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 26 Ocak 2022’de www.caseresmi.com’da yayımlanmıştır.

Kaynakça

Batuhan Tavukçu, Rusya-AB İlişkileri ve Ukrayna Krizi,

<https://www.academia.edu/45587506/RUSYA_AB_%C4%B0L%C4%B0%C5%9EK%C4%B0LER%C4%B0_VE_UKRAYNA_KR%C4%B0Z%C4%B0> Erişim tarihi: 16.04.2021

<https://www.britannica.com/place/Ukraine/History> Erişim tarihi: 16.04.2021

Mustafa Keskin, Yakın Çevre Doktrini Bağlamında Rus Dış Politikası: Ukrayna Müdahalesi, 2015, Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, Cilt:3 Sayı:2, s.46

<https://www.bbc.com/news/world-europe-25162563> Erişim tarihi: 16.04.2021

<https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/03/140316_kirim_sonuc> Erişim tarihi: 16.03.2021

<https://undocs.org/en/A/RES/68/262> Erişim tarihi: 16.04.2021

<https://undocs.org/A/C.3/71/L.26> Erişim tarihi: 17.04.2021

Abdülkadir Baharçiçek ve Osman Ağır, Kırım’ın Rusya Federasyonu’na Bağlanmasının Rusya’ya Komşuülkelere Olası Etkileri, 2015, Akademik Bakış Dergisi, Sayı:52, s.37

<https://www.mfa.gov.tr/no_-105_-kirim-in-yasadisi-ilhakinin-yedinci-yildonumu-hk.tr.mfa> Erişim tarihi: 17.04.2021

<https://www.sabah.com.tr/dunya/2014/06/26/donetsk-ve-lugansk-cumhuriyetleri-birlesti> Erişim tarihi: 17.04.2021 <https://www.thestar.com/news/world/2014/08/03/prorussia_rebels_plead_for_troops_as_ukrainian_army_advances.html,> Erişim tarihi: 17.04.2021

<https://www.rt.com/usa/175980-us-images-russia-ukraine/,> Erişim tarihi: 17.04.2021

<https://edition.cnn.com/2014/08/22/world/europe/ukraine-crisis/index.html> Erişim tarihi: 17.04.2021

Yusuf Özer, Savaşın Değişen Karakteri: Teori ve Uygulamada Hibrit Savaş, 2018, Güvenlik Bilimleri Dergisi, Cilt:7 Sayı:1 s. 39-40

Gökhan Yaşa. Küreselleşmenin Güvenlik Boyutu: Hibrit Savaş ve Yeni Nesil Tehditler, Uluslararası Değişimler ve Türkiye, (2018, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ve Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, Editör: Mustafa Sıtkı Bilgin) s.72

Vitaly Shevchenko, “Little green men” or “Russian invaders”?, <https://www.bbc.com/news/world-europe-26532154>  Erişim tarihi: 17.04.2021

Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması ve Uluslararası Adalet Divanı Statüsü, <https://turkey.un.org/sites/default/files/2020-02/UN-charter-turkish_0.pdf>  Erişim tarihi: 17.04.2021

Funda Keskin, BM ve Kuvvet Kullanımı,2002, Avrasya Dosyası, Cilt:8 Sayı:1, s.150

Selda Çiftçi Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma Yasağı, 2016, Genç Hukukçular Hukuk Okumaları Birikimler, s.494.

 <https://web.archive.org/web/20150215214732/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/ukraine-gets-new-evidence-of-russian-soldiers-fighting-on-its-turf-photos-361543.html> Erişim tarihi: 17.04.2021

Ali Nedim Karabulut, Eski Savaş, Yeni Strateji: Rusya’nın Yirmibirinci Yüzyıldaki Hibrit Savaş Doktrini ve Ukrayna Krizi’ndeki Uygulaması, 2016, Uluslararası İlişkiler, Cilt 13, Sayı 49, s. 38.

Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması ve Uluslararası Adalet Divanı Statüsü, n (18), Erişim tarihi: 17.04.2021

Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri II. Kitap, 1989, Ankara, s.23

Yusuf Eren, Uluslararası Hukukta Savaşa Varmayan Kuvvet Kullanma Yolları, 2012, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:3 Sayı:2, s. 248

Vildan Meydan, 2008 Rusya-Gürcistan Savaşı’nın Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma Yasağı Çerçevesinde Analizi, 2017, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt:2 Sayı:2, s.424

Dipnot

[1] Batuhan Tavukçu, Rusya-AB İlişkileri ve Ukrayna Krizi, <https://www.academia.edu/45587506/RUSYA_AB_%C4%B0L%C4%B0%C5%9EK%C4%B0LER%C4%B0_VE_UKRAYNA_KR%C4%B0Z%C4%B0> Erişim tarihi: 16.04.2021

[2] <https://www.britannica.com/place/Ukraine/History> Erişim tarihi: 16.04.2021

[3] Mustafa Keskin, Yakın Çevre Doktrini Bağlamında Rus Dış Politikası: Ukrayna Müdahalesi, 2015, Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, Cilt:3 Sayı:2, s.46

[4] Litvanya’nın güneybatısı, Polonya’nın kuzeydoğusunda bulunan Baltık Denizi’ne kıyısı olan Rusya’ya ait toprak parçasıdır.

[5] <https://www.bbc.com/news/world-europe-25162563> Erişim tarihi: 16.04.2021

[6] https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/03/140316_kirim_sonuc Erişim tarihi: 16.03.2021

[7] <https://undocs.org/en/A/RES/68/262> Erişim tarihi: 16.04.2021

[8] <https://undocs.org/A/C.3/71/L.26> Erişim tarihi: 17.04.2021

[9] Abdülkadir Baharçiçek ve Osman Ağır, Kırım’ın Rusya Federasyonu’na Bağlanmasının Rusya’ya Komşuülkelere Olası Etkileri, 2015, Akademik Bakış Dergisi, Sayı:52, s.37

[10] https://www.mfa.gov.tr/no_-105_-kirim-in-yasadisi-ilhakinin-yedinci-yildonumu-hk.tr.mfa Erişim tarihi: 17.04.2021

[11] https://www.sabah.com.tr/dunya/2014/06/26/donetsk-ve-lugansk-cumhuriyetleri-birlesti Erişim tarihi: 17.04.2021

[12] Novorrossiya Federasyonu sadece Venezuela, Abhazya ve Güney Osetya tarafından tanınmaktadır. Abhazya ve Güney Osetya Rusya’nın Yakın Çevre Doktrini çerçevesinde Gürcistan sınırlarında kurulmuş olan diğer iki de facto devlettir.

[13] https://www.thestar.com/news/world/2014/08/03/prorussia_rebels_plead_for_troops_as_ukrainian_army_advances.html, https://www.rt.com/usa/175980-us-images-russia-ukraine/ , https://edition.cnn.com/2014/08/22/world/europe/ukraine-crisis/index.html Erişim tarihi: 17.04.2021

[14] Yusuf Özer, Savaşın Değişen Karakteri: Teori ve Uygulamada Hibrit Savaş, 2018, Güvenlik Bilimleri Dergisi, Cilt:7 Sayı:1 s. 39-40

[15] İsmini Rusya Federasyonu’nun Genelkurmay Başkanı Valery Gerasimov’dan almaktadır.

[16] A. Gökhan Yaşa. Küreselleşmenin Güvenlik Boyutu: Hibrit Savaş ve Yeni Nesil Tehditler, Uluslararası Değişimler ve Türkiye, (2018, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ve Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, Editör: Mustafa Sıtkı Bilgin) s.72

[17] Vitaly Shevchenko, “Little green men” or “Russian invaders”?, <https://www.bbc.com/news/world-europe-26532154> Erişim tarihi: 17.04.2021

[18] Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması ve Uluslararası Adalet Divanı Statüsü, <https://turkey.un.org/sites/default/files/2020-02/UN-charter-turkish_0.pdf> Erişim tarihi: 17.04.2021

[19] Funda Keskin, BM ve Kuvvet Kullanımı,2002, Avrasya Dosyası, Cilt:8 Sayı:1, s.150

[20] Selda Çiftçi Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma Yasağı, 2016,  Genç Hukukçular Hukuk Okumaları Birikimler, s.494.

[21] https://web.archive.org/web/20150215214732/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/ukraine-gets-new-evidence-of-russian-soldiers-fighting-on-its-turf-photos-361543.html Erişim tarihi: 17.04.2021

[22] Ali Nedim Karabulut, Eski Savaş, Yeni Strateji: Rusya’nın Yirmibirinci Yüzyıldaki Hibrit Savaş Doktrini ve Ukrayna Krizi’ndeki Uygulaması, 2016, Uluslararası İlişkiler, Cilt 13, Sayı 49, s. 38.

[23] Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması ve Uluslararası Adalet Divanı Statüsü, n (18), Erişim tarihi: 17.04.2021

[24] Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri II. Kitap, 1989, Ankara, s.23

[25] M. Yusuf Eren, Uluslararası Hukukta Savaşa Varmayan Kuvvet Kullanma Yolları, 2012, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:3 Sayı:2, s. 248

[26] Vildan Meydan, 2008 Rusya-Gürcistan Savaşı’nın Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma Yasağı Çerçevesinde Analizi, 2017, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt:2 Sayı:2, s.424

This div height required for enabling the sticky sidebar