Hit enter after type your search item

ANAYASAL DÜZENDE OLAĞANÜSTÜ HAL

/

Yazar: Aytunç Yıldız

Giriş

Olağanüstü hal; devletin, müspet hukuk düzeni kuralları ile karşılanmasına olanak olmayan olağanüstü bir tehdit veya tehlike karşısında devletin başvurduğu özel bir yönetim usulüdür. Bu olağanüstü haller olarak kastedilenler 2935 sayılı Olağanüstü Hal Kanunu’nda şöyle sıralanmaktadır: a) Tabii afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım b) Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması. Aynı şekilde bu olağanüstü haller olarak kastedilenler Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 119. maddesinde ise şöyle sıralanmaktadır: Savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik, ayaklanma, vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma, ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, anayasal düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerinin ortaya çıkması, şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması, tabiî afet veya tehlikeli salgın hastalık ya da ağır ekonomik bunalımın ortaya çıkması halleri. Bu olağanüstü özel yönetim usulü ile iktidar ve iradenin yetkileri ve bu yetkiler içinde de takdiri yetkisi olağan zamana göre genişler, kişi temel hak ve hürriyetlerinde de olağan zamana göre daha ileri sınırlamalar yapılabilir.

Süresi ve İlanı

  • Yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilan edebilir.
  • Olağanüstü hal kararı Resmi Gazete ‘de yayımlanır ve hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise derhal toplantıya çağrılır.
  • Meclis, olağanüstü hal süresini değiştirebilir. Cumhurbaşkanının istemi üzerine, her defasında dört ayı geçmemek üzere, süreyi uzatabilir veya olağanüstü hali kaldırabilir. Savaş hallerinde bu dört aylık süre aranmaz.
  • Cumhurbaşkanı, olağanüstü hali ilanından sonra; süreyi uzatmaya, kapsamını değiştirmeye veya olağanüstü hali kaldırmaya ilişkin hususlarda da karar almadan önce Milli Güvenlik Kurulunun görüşünü alır.
  • Olağanüstü hal kararının hangi sebeplerle alındığı, bölgesi ve süresi, Türkiye radyo ve televizyonuyla ve Cumhurbaşkanınca gerekli görülen hallerde diğer araçlarla ilan edilir

Saydığımız tüm bu ilan ve süre usullerinde belirttiğimiz Cumhurbaşkanı görevlerini 2/7/2018 tarihli ve 700 sayılı KHK’nin 84 üncü maddesi uygulanmaya girmeden önce Bakanlar Kurulu üstlenmekteydi.

Olağanüstü Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri

Olağanüstü hallerde Cumhurbaşkanı, olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, 104 üncü maddenin on yedinci fıkrasının ikinci cümlesinde belirtilen (Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.) sınırlamalara tabi olmaksızın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Kanun hükmündeki bu kararnameler Resmî Gazetede yayımlanır, aynı gün Meclis onayına sunulur. Anayasanın 119. maddesinin altıncı fıkrası gereğince düzenlenebilecek olan temel haklar, kişi hakları, siyasi haklar ve ödevler; bu tür kararnamelerle düzenlenecek olan konunun “olağanüstü halin gerekli kıldığı” bir konu olması gerekir. Böylelikle Cumhurbaşkanı olağanüstü halde çıkarabileceği ve kanun hükmünde olan bir kararnamelere bir sınırlandırma getirilmiştir. Ayrıca çıkarılacak olağanüstü Cumhurbaşkanlığı kararnameleri “kişinin yaşama hakkına, maddî ve manevî varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.” ilkesine bağlı kalmak zorundadır. Çıkarılacak bu kararnameler milletlerarası hukuk yükümlülüklerini ihmal etmeyip ölçülülük ilkesine de uymak zorundadır. Olağanüstü hal sırasında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri üç ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülür ve karara bağlanır. Aksi halde olağanüstü hallerde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kendiliğinden yürürlükten kalkar. Olağanüstü Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin yargısal denetimi bulunmamaktadır. Bu kararlara iptal istemiyle Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunulamaz. Ancak TBMM tarafından kanunla onaylandıktan sonra bu hükümlerin Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesi mümkündür.

Alınacak Tedbirler

Olağanüstü hâl usulü özel yönetim; ülkedeki bir asayiş eksikliği veya kamunun zararına gelişen olaylar üzerine uygulanan bir özel yönetim usulü olması gereği amacı da eksik olan bu asayişi onarmak veya kamu düzeni korumaktır. Bunları sağlamak için de iktidar adli, mali, askeri ve idari birtakım tedbirler almaktadır. Kolluk kuvvetlerinin silah kullanmayı icap ettiren hal ve şartlardan herhangi birinin tahakkuku halinde, silah kullanma yetkisini haiz olmaları da bunlardan biri olmakla beraber 2935 sayılı Olağanüstü Hal Kanunu’nun 23. Maddesinde daha ayrıntılı daha ayrıntılı bir şekilde işlenmiştir. Geri kalan tedbirleri ise şöyle sıralamak mümkündür:

  • Bölgenin belirli yerlerinde yerleşimi yasaklamak, belirli yerleşim yerlerine girişi ve buralardan çıkışı sınırlamak, belli yerleşim yerlerini boşaltmak veya başka yerlere nakletmek,
  • Resmi ve özel her derecedeki öğretim ve eğitim kurumlarında öğrenime ara vermek ve öğrenci yurtlarını süreli veya süresiz olarak kapatmak. (Adli ve askeri kurumlar ile hâkim, savcı ve askeri personel hakkında uygulanmaz)
  • Gazino, lokanta, birahane, meyhane, lokal, taverna, diskotek, bar, dansing, sinema, tiyatro ve benzeri eğlence yerleri ile kulüp vesaire oyun salonlarını, otel, motel, kamping, tatil köyü ve benzeri konaklama tesislerini denetlemek ve bunların açılma ve kapanma zamanını tayin etmek, sınırlamak, gerektiğinde kapatmak ve bu yerleri olağanüstü halin icaplarına göre kullanmak,
  • Bölgede olağanüstü hâl hizmetlerinin yürütülmesi ile görevli personelin yıllık izinlerini sınırlamak veya kaldırmak, (adli ve askeri kurumlar ile hâkim, savcı ve askeri personel hakkında uygulanmaz)
  • Bölge sınırları içerisindeki tüm haberleşme araç ve gereçlerinden yararlanmak ve gerektiğinde bu amaçla geçici olarak bunlara el koymak, (adli ve askeri kurumlar ile hâkim, savcı ve askeri personel hakkında uygulanmaz)
  • Tehlike arz eden binaları yıkmak; sağlığı tehdit ettiği tespit olunan taşınır ve taşınmaz mallar ile sağlığa zararlı gıda maddelerini ve mahsullerini imha etmek,
  • Belli gıda maddeleri ile hayvan ve hayvan yemi ve hayvan ürünlerinin bölge dışına çıkarılmasını veya bölgeye sokulmalarını kontrol etmek, sınırlamak veya gerektiğinde yasaklamak,
  • Gerekli görülen zaruri ihtiyaç maddelerinin dağıtımını düzenlemek,
  • Halkın beslenmesi, ısınması, temizliği ve aydınlanması için gerekli gıda madde ve eşyalarla her türlü yakıtın, sağlığın korunmasında, tedavide ve tıpta kullanılan ilaç, kimyevi madde, alet ve diğer şeylerin, inşaat, sanayi, ulaşım ve tarımda kullanılan eşya ve maddelerin, kamu için gerekli diğer mal, eşya, araç, gereç ve her türlü maddelerin imali, satımı, dağıtımı, depolanması ve ticareti konularında gerekli tedbirleri almak, bu yerlere gerektiğinde el koymak, kontrol etmek ve bu malları satıştan kaçınan, saklayan, kaçıran, fazla fiyatla satan, imalatını durduran veya yavaşlatanlar hakkında fiilin işleniş şekli veya niteliği de nazara alınarak işyeri bulunduğu mahal için hayati önem taşımadığı takdirde işyerini kapatmak,
  • Kara, deniz ve hava trafik düzenine ilişkin tedbirleri almak, ulaştırma araçlarının bölgeye giriş ve çıkışlarını kayıtlamak veya yasaklamak.
  • Sokağa çıkmayı sınırlamak veya yasaklamak,
  • Belli yerlerde veya belli saatlerde kişilerin dolaşmalarını ve toplanmalarını, araçların seyirlerini yasaklamak,
  • Kişilerin; üstünü, araçlarını, eşyalarını aratmak ve bulunacak suç eşyası ve delil niteliğinde olanlarına el koymak, (adli ve askeri kurumlar ile hâkim, savcı ve askeri personel hakkında uygulanmaz)
  • Olağanüstü hâl ilan edilen bölge sakinleri ile bu bölgeye hariçten girecek kişiler için kimlik belirleyici belge taşıma mecburiyeti koymak,
  • Gazete, dergi, broşür, kitap, el ve duvar ilanı ve benzerlerinin basılmasını, çoğaltılmasını, yayımlanmasını ve dağıtılmasını, bunlardan olağanüstü hâl bölgesi dışında basılmış veya çoğaltılmış olanların bölgeye sokulmasını ve dağıtılmasını yasaklamak veya izne bağlamak; basılması ve neşri yasaklanan kitap, dergi, gazete, broşür, afiş ve benzeri matbuayı toplatmak,
  • Söz, yazı, resmi, film, plak, ses ve görüntü bantlarını ve sesle yapılan her türlü yayımı denetlemek, gerektiğinde kayıtlamak veya yasaklamak,
  • Hassasiyet taşıyan kamuya veya kişilere ait kuruluşlara ve bankalara, kendi iç güvenliklerini sağlamak için özel koruma tedbirleri aldırmak veya bunların artırılmasını istemek,
  • Her nevi sahne oyunlarını ve gösterilen filmleri denetlemek, gerektiğinde durdurmak veya yasaklamak,
  • Ruhsatlı da olsa her nevi silah ve mermilerin taşınmasını veya naklini yasaklamak,
  • Her türlü cephaneler, bombalar, tahrip maddeleri, patlayıcı maddeler, radyoaktif maddeler veya yakıcı, aşındırıcı, yaralayıcı eczalar veya diğer her türlü zehirler ve boğucu gazlar veya benzeri maddelerin bulundurulmasını, hazırlanmasını, yapılmasını veya naklini izne bağlamak veya yasaklamak ve bunlar ile bunların hazırlanmasına veya yapılmasına yarayan eşya, alet veya araçların teslimini istemek veya toplatmak,
  • Kamu düzeni veya kamu güvenini bozabileceği kanısını uyandıran kişi ve toplulukların bölgeye girişini yasaklamak, bölge dışına çıkarmak veya bölge içerisinde belirli yerlere girmesini veya yerleşmesini yasaklamak,
  • Bölge dahilinde güvenliklerinin sağlanması gerekli görülen tesis veya teşekküllerin bulunduğu alanlara giriş ve çıkışı düzenlemek, kayıtlamak veya yasaklamak,
  • Kapalı ve açık yerlerde yapılacak toplantı ve gösteri yürüyüşlerini yasaklamak, ertelemek, izne bağlamak veya toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yapılacağı yer ve zamanı tayin, tespit ve tahsis etmek, izne bağladığı her türlü toplantıyı izletmek, gözetim altında tutmak veya gerekiyorsa dağıtmak,
  • İşçinin isteği, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller, sağlık sebepleri, normal emeklilik ve belirli süresinin bitişi nedeniyle hizmet akdinin sona ermesi veya feshi dışında kalan hallerde işçi çıkartmalarını işverenin de durumunu dikkate alarak üç aylık bir süreyi aşmamak kaydıyla izne bağlamak veya ertelemek,
  • Dernek faaliyetlerini; her dernek hakkında ayrı karar almak ve üç ayı geçmemek kaydıyla durdurmak.

Sonuç

Olağanüstü hal yönetimi özel bir yönetim türü olup bir tür sıkıyönetimdir. Bu yönetim usulü ile idarenin yetkileri genişletilmiştir. İdare içerisinde ise Cumhurbaşkanının yetkileri genişletilmiştir. Bu dönemde çıkarılabilecek Olağanüstü Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ile kişinin temel haklarına müdahalede bulunulabilmektedir. Altı ay süreyle çıkarılabilen bu yönetim kararı uzatılabilmektedir. Bunun bir menfaat aracı olarak kullanılmasını engelleyen anayasa çıkarılabilecek kararnameler ile getirilecek sınırlamaların sadece olağanüstü halin konusu olacak şekilde çıkarılabilmesini öngörmüştür. Olağanüstü halin belli bir yer veya tüm ulus adına sıkı tedbirlerle uygulanabileceği unutulmamalıdır

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Case’in editöryel politikasını yansıtmayabilir.
Bu yazı ilk kez 17 Mayıs 2021’de yayımlanmıştır.

This div height required for enabling the sticky sidebar